تبیین چالش‌های حکمرانی هوشمند در مدیریت پسماند شهری با رویکرد تحلیل رفتارهای متقابل بازیگران

چکیده

مدیریت پسماند شهری در سال‌های اخیر از یک فرایند اجرایی ساده به یک نظام پیچیده‌ی اجتماعی-فناورانه تبدیل شده است که موفقیت آن به کیفیت تعامل میان بازیگران وابسته است. هدف این پژوهش، تبیین چالش‌های حکمرانی هوشمند در مدیریت پسماند شهری با تمرکز بر تحلیل رفتارهای متقابل ذی‌نفعان است. این پژوهش ازنظر هدف، بنیادی-کاربردی و ازنظر روش اجرا، کیفی با رویکرد تفسیری-اکتشافی است. داده‌ها ازطریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته‌ی عمیق با ۲۳ نفر از خبرگان مدیریت پسماند، به روش نمونه‌گیری هدفمند و گلوله‌برفی گردآوری شد. تحلیل داده‌ها در دو مرحله‌ی تحلیل مضمون برای شناسایی چالش‌ها و مدل‌سازی ساختاری تفسیری (ISM) برای تبیین روابط علّی میان آن‌ها انجام شد. نوآوری پژوهش، ترکیب تحلیل مضمون و ISM برای تبیین پویایی‌های نهادی و رفتاری و ارائه‌ی مدل علّی-سلسله‌مراتبی است. تحلیل مضمون به شناسایی ۵ مضمون فراگیر، ۱۵ سازمان‌دهنده و ۷۵ مضمون پایه منجر شد. نتایج مدل‌سازی ساختاری نشان داد چالش‌های حکمرانی هوشمند در پنج سطح قرار دارند؛ پایین‌ترین سطح، چالش‌های نهادی به‌عنوان عامل ریشه‌ای و در بالاترین سطح، چالش‌های فناورانه به‌عنوان پیامد قرار داشتند. ساختار علّی نشان داد ضعف نهادی مانع تحقق حکمرانی تعاملی می‌شود و این امر پیچیدگی رفتار بازیگران و محدودیت‌های اجتماعی را در پی دارد و نهایتاً به ناکارآمدی ابزارهای هوشمند منجر می‌شود. نتایج نشان می‌دهد چالش‌های فناورانه بیشتر ریشه در ساختارهای نهادی و پویایی‌های رفتاری دارند تا کمبود فناوری. بنابراین، موفقیت حکمرانی هوشمند مستلزم اصلاح نهادها، تقویت تعاملات و بازتعریف روابط میان بازیگران رسمی و غیررسمی است. این مدل می‌تواند چارچوبی تحلیلی برای سیاست‌گذاری هوشمند مدیریت پسماند شهری فراهم آورد.