واکاوی نظام چیدمان فضایی مبتنی بر حیاط در خانههای دوره قاجار (نمونه موردی: خانههای شهر تهران در دوران قاجار)
کلمات کلیدی:
خانههای قاجاری, حیاط، هندسه, چیدمان فضایی, تحلیل فضاییچکیده
چیدمان درونگرا حول فضای حیاط از نظامهای معماری خانههای ایرانی است؛ نظامی که علاوه بر پاسخگویی به نیازهای اقلیمی و عملکردی، بازتابدهنده ارزشهای فرهنگی و اجتماعی در جامعه ایرانی بوده است. مسئله اصلی پژوهش حاضر، فقدان تحلیلهای نظاممند درباره «هندسه چیدمان فضایی» در این خانهها و نقش «حیاط» به عنوان عنصر مرکزی سامان فضایی است. امروزه تعداد کمی از خانههای حیاط مرکزی برای مطالعه باقی مانده است که عموما متعلق به دوره قاجار است. این پژوهش با هدف شناسایی الگوهای فضایی، منطق سازماندهی درونگرا، و تبیین جایگاه حیاط در ساختار فضایی خانههای تاریخی تهران انجام شده است. روش تحقیق از نوع کیفی – تاریخی – توصیفی – تحلیلی است و دادهها از دو طریق میدانی و اسنادی گردآوری شدهاند. جامعه پژوهش شامل خانههای باقیمانده از دوره قاجار در بافت تاریخی تهران است. از میان آنها ۶ خانه به روش نمونهگیری هدفمند انتخاب شد که معیارهایی همچون تعلق به دوره قاجار، حفظ ساختار فضایی، در اختیار بودن اسناد معتبر و برخورداری از سازمان فضایی درونگرا داشتند. تحلیل دادهها نیز از طریق سه رویکرد مکمل شامل؛ تحلیل فضایی، تحلیل هندسی و تحلیل تطبیقی نمونهها انجام گرفت. یافتهها نشان میدهد که در تمامی نمونهها، «حیاط» عنصر مرکزی و سازماندهنده فضاست. این ساختار نهتنها پاسخگوی نیازهای اقلیمی همچون نورگیری و تهویه بوده، بلکه نظمهای فرهنگی و اجتماعی دوران قاجار—مانند سلسلهمراتب فضایی، حفظ حریم خصوصی، تفکیک جنسیتی و تمایز اندرونی/بیرونی—را بازتاب میدهد. الگوهای مشترکی نظیر محور تقارن، توالی ورودیها از فضای عمومی به نیمهعمومی و خصوصی، شکلگیری ایوانها در جبهه جنوبی یا روبهحیاط، و استفاده از هندسه منظم در سازمان پلان مشاهده شد. نتایج نشان میدهد که هندسه چیدمان فضایی در خانههای قاجار، پیوندی هوشمندانه میان اقلیم، فرهنگ و نیازهای اجتماعی ایجاد کرده و میتواند الگویی الهامبخش برای معماری معاصر ایران در مسیر احیای هویت فضایی و طراحی پایدار باشد.
دانلودها
مراجع
Ching, F. D. K. (1943/Translation – Persian edition). Architecture: Form, space, and order (K. Mahmoudi Deh Deh Biglou & R. Basiri Mojdehi, Trans.). Ayandehsazan.
Ezzati Karalia, Z., Belali Askooi, A., Jamali, Y., & Monadizadeh, A. (2024). Explaining the relationship between one-courtyard and two-courtyard (andaruni/biruni) house plans and spatial organization (Case study: Qajar houses of Tabriz). Islamic Architectural Research Quarterly, 43, 75–95.
Haeri, M. R. (2009). House, culture, nature: An investigation of contemporary historical houses for developing design criteria. Urban and Architectural Research Center.
Hosseini, K. (2020). Phenomenology of Qajar houses in Tehran with emphasis on Van Manen’s methodology, 4(1), 97–107.
Hosseini, K., & Norouz Barazjani, V. (2018). A new model of shape grammar in contemporary house architecture (Case of Qajar-era residential complexes of Tabriz and Tehran), 15(63), 29–40.
Hosseini, M., Parva, M., & Heidari, A. A. (2023). Transparency analysis in Qajar houses using space layout models (Case study: Historic houses of Tabriz), 50(20), 161–185.
Kateb, F. (2005). Architecture of Iranian houses. Ministry of Culture and Islamic Guidance, Organization of Publications.
Kouti, J., Sabernejad, Zh., & Matin, M. (2023). Application of space syntax in the entrance hierarchy of late-Qajar and early-Pahlavi houses in Tehran with emphasis on privacy. Bagh-e Nazar, 133(116), 31–44.
Mashhadi, A., & Sinaei, A. (2023). Rethinking space syntax theory in analyzing spatial structure of introverted houses of the Qajar period., 2(3), 77–90.
Memarian, G. (1994). Residential architecture of Iran: Typology of introversion. University of Science and Technology Press.
Naebi, F. (2002). Life in the courtyard. Nozhat Publishing.
Neyr Falah, S., Khalili, A., & Ben Mohammad Rasadi, M. T. (2014). Layers of privacy in traditional Iranian houses as religious patterns of family life. In International Congress on Culture and Religious Thought. Strategic Engineering Center of the Supreme Council of Culture, Qom.
Pirnia, M. K. (2004). Introduction to Islamic architecture of Iran. University of Science and Technology Press.
Pirnia, M. K. (2010). Typology of Iranian architecture. Soroush Danesh Publishing.
Sheikh Bahai, A. R. (2019). Examining introversion in Iranian housing based on space syntax theory (Case study: Traditional houses in hot and dry climate). Urban Management, 18(54), 63–78.
Taghizadeh, A., & Taghvai, V. (2019). Spatial axis formation: The manifestation of unity in diversity in the architecture of traditional houses of Shushtar (Case studies: Aminzadeh House and Gazar House). Hoviat-e Shahr, 13(40), 91–108.
Vaughan, L. (2007). The spatial syntax of urban segregation. Progress in Planning, 67(3), 205–294.
Zarghami, E., & Mansouri, S. T. (2022). Explaining human–environment relations using a critique of theoretical foundations of space syntax. Human and Environment, 1(60), 159–181.
Zolfagharkhani, M., & Ostwald, M. J. (2021). The spatial structure of Yazd courtyard houses: A space syntax analysis of the topological characteristics of the courtyard. Buildings, 11(262), 1–22.
