گذار فرهنگی و کاهش جمعیت: شناسایی محرک‌های کلیدی فرهنگی در برنامه‌های جوانی جمعیت و افزایش باروری در ایران

نویسندگان

    عقیل خالقی دکترای جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، مدرس دانشگاه فرهنگیان، تبریز، ایران
    فاطمه کاظمیه * دانشیار گروه ترویج و توسعه روستایی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران f_kazemiyeh21@yahoo.com

کلمات کلیدی:

گذار جمعیتی دوم, گذار فرهنگی, کاهش جمعیت, مدرنیزاسیون, محرک‌های کلیدی

چکیده

این پژوهش به مسئله کاهش مستمر نرخ باروری در ایران (1.6 در سال 1395) و شکست سیاست‌های اخیر جوانی جمعیت می‌پردازد. با اذعان به اینکه دلایل این پدیده فراتر از ابعاد اقتصادی بوده و ریشه در «گذار جمعیتی دوم» و دگرگونی‌های فرهنگی دارد، هدف اصلی تحقیق، شناسایی و اولویت‌بندی نظام‌مند «محرک‌های کلیدی فرهنگی» است که سیاست‌های تشویقی را خنثی می‌کنند. از روش تحقیق ترکیبی (طرح همگرا) استفاده شد. در فاز اول، تحلیل علم‌سنجی (VOSviewer) بر روی 44,931 سند از پایگاه ساینس‌دایرکت (2000-2023) انجام گرفت. در فاز دوم، از تحلیل ساختاری (MICMAC) با بهره‌گیری از پانل 29 نفره خبرگان برای تحلیل 26 متغیر فرهنگی استفاده شد. تحلیل علم‌سنجی نشان داد که گفتمان علمی جهانی، کاهش جمعیت را عمدتاً در پیوند با «تغییرات آب‌و‌هوایی» (رتبه 1) بررسی می‌کند، نه عوامل فرهنگی-اجتماعی. در مقابل، تحلیل MICMAC (با مطلوبیت 98%)، سیستم فرهنگی ایران را «ناپایدار» و پیچیده ارزیابی کرد. 6 پیشران کلیدی شناسایی شدند که «سهم مدرنیزه شدن و تبعات متأثر از آن بر خانواده و به‌ویژه زنان در تغییر نگرش‌ها»  به عنوان تأثیرگذارترین محرک (رتبه 1) شناخته شد. پس از آن، «تغییر جهت روان‌شناختی به خودکنترلی» و «تحقیر نقش مادری» قرار داشتند. این تحقیق با اولویت‌بندی محرک‌های فرهنگی، شکاف پژوهشی موجود را پر کرد. نتایج نشان می‌دهد که سیاست‌گذاری باید از تمرکز بر پاداش‌های اقتصادی کوتاه‌مدت، به سمت راهبردهای پویا و فرهنگی تغییر جهت دهد. پیشنهادات کلیدی شامل «بازتعریف مدرن و ارزشمند نقش مادری» (همسو با هویت زن تحصیل‌کرده) و «تأکید بر ثبات بلندمدت» (در آموزش و بهداشت) برای پاسخگویی به نیاز خانواده‌ها به «خودکنترلی» و برنامه‌ریزی برای آینده است.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

Abbasi-Shavazi, M. J. (2002). Women’s perspectives on fertility behavior in Yazd Province. Social Sciences Letter, 20, 169–203.

Ahmadi, V. (2011). An investigation of family transformations during the demographic transition process with emphasis on Iran (Doctoral dissertation, University of Isfahan).

Ahmadi, V. (2013). Changing attitudes toward gender inequality during the demographic transition process. Applied Sociology, 24(3), 15–34.

Atoh, M. (2008). The Relevance of Ideational Changes to Family Transformation in Postwar Japan. pp. 223 –250. In: International Family Change: Ideational Perspectives, edited by Ruk-malie Jayakody, Arland Thornton and William Axinn. New York: Lawrence Erlbaum Associates.

Attarzadeh, M. (2023). Family challenges in contemporary Iran: A reinterpretation of cultural factors influencing declining marriage and fertility. Population and Development Quarterly, 1(1).

Azzamzadeh, M., & Tavakoli, A. (2007). Individualism, collectivism, and religiosity. Iranian Association for Cultural Studies and Communication Quarterly, 3(9), 101–125.

Bachrach, C. A. (2014). Culture and demography: From reluctant bedfellows to committed partners. Demography, 51(1), 3-25.

BalaKhani, Q. (2022). A qualitative study of attitudes toward population policies and childbearing (Case study: Youth in Ardabil Province). Strategic Women’s Studies, 24(96), 39–67.

Barbieri, P. Bozzon, R. Scherer, S., Grotti, R., Lugo, M. (2015). The Rise of a Latin Model? Family and fertility consequences of employment instability in Italy and Spain. Eur. Soc. 17, 423–446.

Becker, G. S. (1981). A Treaties on the family. Cambridge, Mass: Harvard University Press.

Blanc, G. (2021). Modernization before industrialization: cultural roots of the demographic transition in France. Available at SSRN 3702670.

Bongaarts, J. (2009). Human population growth and the demographic transition. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 364(1532), 2985-2990.

Castro Martin, T., Juarez, F., (1995). The impact of women’s education on fertility in latin america: Searching for explanations. International Family Planning Perspectives 21, 52–57.

Chen, J. (2013). Does global fertility and cultural transition affect human development? The neglected role of the demographic transition. Social indicators research, 113(3), 941-971.

Chen, J. (2013). Does Global Fertility and Cultural Transition Affect Human Development? The Neglected Role of the Demographic Transition. Soc. Indic. Res. 113, 941–971.

Cohen, J., (2002). The future of population. In: Cooper, R.N., Layard, R. (Eds.), What the Future Holds: Insight from Social Science. MIT Press, Cambridge, MA, pp. 29–76 (Chapter 3).

Colleran, H. (2016). The cultural evolution of fertility decline. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 371(1692), 20150152.

Cornell, L. L. (1996). Infanticide in early modern Japan? Demography, culture, and population growth. The Journal of Asian Studies, 55(1), 22-50.

Dorbritz, J., (2005). Kinderlosigkeit in Deutsch Dynamics or Structural Change”, Population Studies, No. 25, p 72-94.

Dribe, M., Breschi, M., Gagnon, A., Gauvreau, D., Hanson, H. A., Maloney, T. N., ... & Vézina, H. (2017). Socio-economic status and fertility decline: Insights from historical transitions in Europe and North America. Population studies, 71(1), 3-21.

Dribe, M., Hacker, J. D., & Scalone, F. (2014). The impact of socio-economic status on net fertility during the historical fertility decline: A comparative analysis of Canada, Iceland, Sweden, Norway, and the USA. Population studies, 68(2), 135-149.

Durkheim, É. (1984). The division of labor in society (B. Parham, Trans.). Tehran: Ketab Sara-ye Babel. (Original work published 1893)

Eberstadt, N. (1980). Recent declines in fertility in less developed countries, and what ‘population planners may learn from them. World Development, 8(1), 37-60.

Erfani, A. (2019). Cultural transformations, persistent low fertility, and Iran’s population policy. Social Health, 6(2), 112–115.

Farhadian, F., & Afshar, N. (2021). Explaining a family model in fertility based on analytical approaches and Qur’anic teachings. Interdisciplinary Women’s Studies Research Journal, 3(2), 43–61.

Feichtinger, G., & Wrzaczek, S. (2023). The optimal momentum of population growth and decline. Theoretical Population Biology.

Ghamami, S. M., & Azizi, H. (2014). Requirements for reforming Iran’s legislative population policies. Strategic Women’s Studies, 17(66), 117–156.

Ghirlanda, S., Enquist, M., & Perc, M. (2010). Sustainability of culture-driven population dynamics. Theoretical population biology, 77(3), 181-188.

Hammel, E. A, 1990. A Theory Of Domography. In Population And Development Reviww, v. 16, N. 16.

Hammel, E. A. (1990). A theory of culture for demography. Population and development review, 455-485.

Hara, Toshihiko. (2008). Increasing Childlessness in Germany and Japan: Toward a Childless Society”, International Journal of Japanese Sociology, No. 17, p 42-62.

Keynes, J.M. (2018). The General Theory of Employment, Interest, and Money; Springer International Publishing AG: Cham, Switzerland.

Khanehkeshi, F., Jalali, R., Nategh Nouri, H., & Allahkaram, A. (2020). Demographic changes and their impact on the national security of the Islamic Republic of Iran. Political and International Research Journal, 11(44), 99–115.

Kreyenfeld, M. (2010). Uncertainties in female employment careers and the postponement of parenthood in Germany. Eur. Sociol. Rev. 26, 351–366

Kreyenfeld, M.; Andersson, G.; Pailhé, A. (2012). Economic uncertainty and family dynamics in Europe: Introduction. Demogr. Res. 20, 835–852.

Lawler Dye, J., (2008). Fertility of american women: 2006. Tech. rep., U.S. Census Bureau.

Mahmoudi, M., & Moshfegh, M. (2009). Economic and social challenges and opportunities derived from demographic transition with emphasis on Iran. Iranian Population Association Letter, 4(7), 67–86.

Moeidfar, S., & Sabouri Khosroshahi, H. (2010). Examining the level of individualism among children within families. Social Sciences Research Letter, 4, 93–110.

Mojarradian Jabar, T., Sadeghi, R., & Esmaeili Fallah, M. (2022). A qualitative study of the transition to third childbirth in Tehran. Gender and Family Studies, 10(1), 51–90.

Moqaddasi, M. B., & Rustaee, M. (2021). Increasing population through criminal interventions: A review of the adoption process and challenges of implementing the Family Protection and Youth Population Law. Criminal Law Teachings, 18(22), 285–312.

Pressat, R. (1985). The Dictionary of Demography, Bell and Bain Ltd, Glasgow, Great Britain.

Raftery, A. E., & Ševčíková, H. (2023). Probabilistic population forecasting: Short to very long-term. International journal of forecasting, 39(1), 73-97.

Sadeghi, R., & Rezaei, M. (2019). Investigating the effects of cultural value orientations on youth attitudes toward marriage in Tehran. Strategic Studies of Sports and Youth, 18(45), 1–15.

Sharafeddin, S. H., & Cheraghi-Koutiani, E. (2014). The role of culture and cultural structures in demographic transitions. Cultural-Social Ma’refat, 21(6), 51–78.

Shennan, S. (2001). Demography and cultural innovation: a model and its implications for the emergence of modern human culture. Cambridge archaeological journal, 11(1), 5-16.

Siskova, M., Kuhn, M., Prettner, K., & Prskawetz, A. (2023). Does human capital compensate for population decline? The Journal of the Economics of Ageing, 26, 100469.

Sobotka, T. (2008). The diverse faces of the Second Demographic Transition in Europe, Demographic Research, 19(Article 8): 171-224, DOI: 10.4054/DemRes.2008.19.8.

Soltani, M. (2011). The model of desirable family structure from the Islamic perspective. Cultural-Social Ma’refat, 2(3), 143–172.

Vaesen, K., Collard, M., Cosgrove, R., & Roebroeks, W. (2016). Population size does not explain past changes in cultural complexity. Proceedings of the National Academy of Sciences, 113(16), E2241-E2247.

Wang, S., & Zhong, S. (2022). Economic Uncertainty, Cultural and Ideational Transition, and Low Fertility. Sustainability, 14(14), 8344.

Wildeman, Ch., & Percheski, Ch., (2009). Associations of Childhood Religious Outcomes. Social Indicators Research, No. 176, P 1-20.

Wu, F.; Lin, C. (2013). Theory on the second demographic transition in Europe and its implications for China. Nankai J, 52–61.

دانلود

چاپ شده

۱۴۰۴/۰۶/۱۹

ارسال

۱۴۰۴/۰۱/۱۶

بازنگری

۱۴۰۴/۰۳/۲۴

پذیرش

۱۴۰۴/۰۴/۰۲

شماره

نوع مقاله

مقالات

ارجاع به مقاله

خالقی ع.، و کاظمیه ف. (1404). گذار فرهنگی و کاهش جمعیت: شناسایی محرک‌های کلیدی فرهنگی در برنامه‌های جوانی جمعیت و افزایش باروری در ایران. مجله حکمرانی و شهر هوشمند، 1(2)، 1-21. https://journalgsc.com/index.php/jgsc/article/view/20

مقالات مشابه

11-20 از 23

همچنین برای این مقاله می‌توانید شروع جستجوی پیشرفته مقالات مشابه.