مجله حکمرانی و شهر هوشمند 3115-8633 1 پیاپی 1 2025 03 26 Analysis of the Courtyard-Based Spatial Layout System in Qajar-Era Houses (Case Study: Houses of Tehran in the Qajar Period) واکاوی نظام چیدمان فضایی مبتنی بر حیاط در خانه‌های دوره قاجار (نمونه موردی: خانه‌های شهر تهران در دوران قاجار) 1 11 FA داریوش کسرائی مربی، گروه معماری داخلی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه سوره، تهران، ایران حسین لاله سیاه پژوهشگر کارشناسی ارشد مطالعات معماری ایران، دانشکده معماری شهرسازی، دانشگاه سوره، تهران، ایران Journal Article 2024 12 21 <p>The introverted layout organized around the courtyard is one of the architectural systems of traditional Iranian houses—a system that, in addition to meeting climatic and functional needs, reflects the cultural and social values of Iranian society. The main problem addressed in the present study is the lack of systematic analyses concerning the spatial layout geometry of these houses and the role of the courtyard as the central element of spatial organization. Today, only a limited number of courtyard-centered houses remain for study, most of which belong to the Qajar period. This research was conducted with the aim of identifying spatial patterns, explaining the logic of introverted organization, and analyzing the position of the courtyard within the spatial structure of historic houses in Tehran. The research method is qualitative–historical–descriptive–analytical, and data were collected through both fieldwork and documentary studies. The research population includes surviving houses from the Qajar period located within Tehran’s historic fabric. From among these, six houses were selected through purposive sampling based on criteria such as their belonging to the Qajar period, preservation of spatial structure, availability of valid and reliable documents, and possession of an introverted spatial organization. Data analysis was conducted through three complementary approaches: spatial analysis, geometric analysis, and comparative analysis of the samples. The findings indicate that in all cases, the courtyard serves as the central and organizing element of space. This structure not only responds to climatic needs such as daylighting and natural ventilation, but also reflects the cultural and social norms of the Qajar era—such as spatial hierarchy, preservation of privacy, gender segregation, and the distinction between andaruni (private) and biruni (public) zones. Common patterns were observed, including the axis of symmetry, the sequence of entrances from public to semi-public and private spaces, the formation of verandas (iwans) on the southern façade or facing the courtyard, and the use of regular geometric order in the plan organization. The results show that the geometry of spatial layout in Qajar houses created an intelligent linkage among climate, culture, and social needs, offering an inspiring model for contemporary Iranian architecture in the pursuit of reviving spatial identity and achieving sustainable design.</p> <p>چیدمان درونگرا حول فضای حیاط از نظام‌های معماری خانه‌های ایرانی است؛ نظامی که علاوه بر پاسخ‌گویی به نیازهای اقلیمی و عملکردی، بازتاب‌دهنده ارزش‌های فرهنگی و اجتماعی در جامعه ایرانی بوده است. مسئله اصلی پژوهش حاضر، فقدان تحلیل‌های نظام‌مند درباره «هندسه چیدمان فضایی» در این خانه‌ها و نقش «حیاط» به عنوان عنصر مرکزی سامان فضایی است. امروزه تعداد کمی از خانه‌های حیاط مرکزی برای مطالعه باقی مانده است که عموما متعلق به دوره قاجار است. این پژوهش با هدف شناسایی الگوهای فضایی، منطق سازمان‌دهی درون‌گرا، و تبیین جایگاه حیاط در ساختار فضایی خانه‌های تاریخی تهران انجام شده است. روش تحقیق از نوع کیفی – تاریخی – توصیفی – تحلیلی است و داده‌ها از دو طریق میدانی و اسنادی گردآوری شده‌اند. جامعه پژوهش شامل خانه‌های باقی‌مانده از دوره قاجار در بافت تاریخی تهران است. از میان آن‌ها ۶ خانه به روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شد که معیارهایی همچون تعلق به دوره قاجار، حفظ ساختار فضایی، در اختیار بودن اسناد معتبر و برخورداری از سازمان فضایی درون‌گرا داشتند. تحلیل داده‌ها نیز از طریق سه رویکرد مکمل شامل؛ تحلیل فضایی، تحلیل هندسی و تحلیل تطبیقی نمونه‌ها انجام گرفت. یافته‌ها نشان می‌دهد که در تمامی نمونه‌ها، «حیاط» عنصر مرکزی و سازمان‌دهنده فضاست. این ساختار نه‌تنها پاسخ‌گوی نیازهای اقلیمی همچون نورگیری و تهویه بوده، بلکه نظم‌های فرهنگی و اجتماعی دوران قاجار—مانند سلسله‌مراتب فضایی، حفظ حریم خصوصی، تفکیک جنسیتی و تمایز اندرونی/بیرونی—را بازتاب می‌دهد. الگوهای مشترکی نظیر محور تقارن، توالی ورودی‌ها از فضای عمومی به نیمه‌عمومی و خصوصی، شکل‌گیری ایوان‌ها در جبهه جنوبی یا روبه‌حیاط، و استفاده از هندسه منظم در سازمان پلان مشاهده شد. نتایج نشان می‌دهد که هندسه چیدمان فضایی در خانه‌های قاجار، پیوندی هوشمندانه میان اقلیم، فرهنگ و نیازهای اجتماعی ایجاد کرده و می‌تواند الگویی الهام‌بخش برای معماری معاصر ایران در مسیر احیای هویت فضایی و طراحی پایدار باشد.</p> https://journalgsc.com/index.php/jgsc/article/download/24/18