مجله حکمرانی و شهر هوشمند 3115-8633 1 پیاپی 2 2025 09 08 Reinterpreting Wisdom-Based Urban Design in Islamic Civilization: From Meaning to Spatial Structure (Case Study: Tabriz) بازخوانی حکمت‌محور طراحی شهری در تمدن اسلامی: از معنا تا ساختار فضایی (مطالعه موردی: شهر تبریز) 1 15 FA عارف منادی استادیار گروه شهرسازی دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بین‌المللی سوره، تهران، ایران فرحناز خادم فسقندیس استادیار گروه معماری، موسسه آموزش عالی میزان، تبریز، ایران Journal Article 2024 12 30 <p>The objective of this study is to analyze the spatial structure of Tabriz and reinterpret it through the lens of Islamic wisdom principles to reveal the interconnection between meaning, identity, and urban form. This research adopted a mixed-methods strategy combining theoretical content analysis, historical document review, and quantitative spatial analysis using GIS. Spatial data included historical maps from three periods, land-use layers, street networks, and the distribution of religious and service spaces within the historic core. Spatial indicators such as centrality (Space Syntax), accessibility, functional density, land-use mix, and historical continuity were applied. Qualitative data were collected through semi-structured interviews with residents, experts, and scholars of Islamic urbanism, and analyzed using thematic analysis. The findings indicate that the Jameh Mosque–Bazaar axis possesses the highest spatial and symbolic centrality, forming a unity-based organizing core. Functional density and spatial justice in the historical core are relatively balanced and correspond to traditional Islamic notions of proportional justice. The Historical Continuity Index shows that a major portion of the bazaar network has remained stable over the past century. Ecological harmony is reflected in the balanced presence of courtyards, open spaces, and semi-open structures throughout the historic fabric. Overall, the spatial configuration of Tabriz embodies key principles of Islamic wisdom such as unity, balance, hierarchy, and justice. The study concludes that Tabriz exhibits a wisdom-centered spatial order in which meaning and form operate in an organic unity, providing a valuable foundation for identity-oriented revitalization of historic Islamic cities today.</p> <p>هدف این پژوهش تحلیل ساختار فضایی تبریز و بازخوانی آن بر اساس اصول حکمت اسلامی به منظور تبیین پیوند میان معنا، هویت و سازمان فضایی شهر است. این پژوهش با رویکرد ترکیبی، بر پایه تحلیل محتوای نظری، بررسی اسناد تاریخی و تحلیل‌های کمّی–فضایی در محیط GIS انجام شده است. داده‌های مکانی شامل نقشه‌های تاریخی سه دوره، کاربری اراضی، شبکه گذرها و موقعیت فضاهای مذهبی–خدماتی در محدوده تاریخی تبریز بوده است. برای تحلیل فضایی از شاخص‌هایی چون مرکزیت (Space Syntax)، دسترسی مکانی، تراکم عملکردی، تنوع کاربری و شاخص تداوم تاریخی استفاده شد. داده‌های کیفی نیز از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختارمند با ساکنان، متخصصان و کارشناسان حوزه شهرسازی اسلامی گردآوری و به‌روش تحلیل مضمون بررسی شد. نتایج نشان داد که محور مسجد جامع–بازار بالاترین میزان مرکزیت فضایی و معنایی را دارد و ساختاری وحدت‌محور ایجاد می‌کند. تراکم عملکردی و عدالت فضایی در هسته تاریخی تبریز نسبتاً متوازن است و الگوی توزیع خدمات با اصول سنتی عدالت اسلامی سازگار است. شاخص تداوم تاریخی راسته‌ها و ساختار بازار نشان می‌دهد که بخش عمده‌ای از شبکه فضایی تبریز طی یک قرن اخیر پایدار مانده است. هماهنگی کالبد–طبیعت نیز در قالب نسبت مناسب میان حیاط‌ها، صحن‌ها و فضاهای باز در بافت تاریخی قابل مشاهده است. در مجموع، ساختار فضایی تبریز بازتابی از اصول حکمت اسلامی مانند وحدت، توازن، سلسله‌مراتب و عدالت است. پژوهش نشان می‌دهد که شهر تبریز دارای نظمی حکمت‌محور است که در آن معنا و کالبد در پیوندی ارگانیک عمل می‌کنند و این الگو می‌تواند مبنایی برای بازآفرینی هویت‌محور شهرهای تاریخی اسلامی در دوره معاصر باشد.</p> https://journalgsc.com/index.php/jgsc/article/download/21/15